Maruf

Arap Dili ve Ali İlimler Akademisi

ARAP DİLİ VE ÂLÎ (ALET) İLİMLER AKADEMİSİ

Klasik İslamî İlimler eğitim yöntemi, II. asırdan sonra Nizamiye medreselerinin aklî ilimler ile naklî ilimleri cemeden müfredatının yaygınlık kazanması ve İmâm Gazzâlî gibi dâhi bir aklın bunu kuramsallaştırıp sistemleştirmesi neticesinde asırlar boyunca Kur’an ve Sünnet’in doğru anlaşılıp doğru yorumlanmasını, nass’ın bilgisine ve ezberine önceleyen bir yapı arz etti. Zira ilmin uhrevî saadeti kazanma aracı olabilmesi ve sosyal, iktisadî ve siyasî hayattaki düzen ve huzur sağlayıcı rolünü sağlıklı ifa edebilmesi, dini metinlerin tercüme düzeyindeki bilgi ve ezberine değil, bu metinlerin konvansiyonel bir usûl/metodoloji gölgesinde doğru kavranıp doğru yorumlanmasına bağlıydı. Hayatın bütün yönlerini bir algı ve yorum etkinliği üzerinden yaşayan insanoğlunun zihni, sahih tasavvur oluşturmaya ve sahih çıkarım ve yorumlama faaliyetine dönük sistematik ve bütüncül bir eğitime tabi tutulmadığında, doğru anlama ve doğru yorumlama melekesi edinmediğinde vakıanın tabiatı gereği aldığı bilgiyi kaotik ve tutarsız bir yorum faaliyetine tabi tutacaktır ki bu hem uhrevî hem de dünyevî birçok açmazı kaçınılmaz olarak getirip toplumun önüne koyacaktır. Usul konvansiyonel değil, kaotik olunca bu bireyin ve cemiyetin hayatına hem gündelik hayatın seyri hem de dinî hayatın idamesi bakımından bir kaos meydana çıkaracaktır. Bunu asırların verdiği tecrübeyle iyice anlamış olan Müslüman pedagoglar eğitim yöntemlerini ve müfredatlarını büsbütün bu perspektifle tayin etmişlerdi.

Vakıanın kendilerine açtığı hatta dayattığı bu perspektifin gereği olarak eğitim müfredatlarını genel hatlarıyla iki ana kısma ayırıp ilk kısma talebenin zihnini doğru anlama ve doğru yorumlama yönünde eğiten nahiv, sarf, mantık, münâzara, belâgat ve fıkıh usulü ilimlerini yerleştirerek bunlara “âlî ilimler” yani araç ilimler ismini vermiş, ikinci kısım içinse talebeye dini ilimleri öğreten fıkıh, tefsir, hadis gibi ilimleri belirleyerek bunlara âlî ilimler yani yüksek/amaç ilimler adını vermişlerdir. Eğitime mutlaka ilk kısımdaki ilimlerle başlamış ve talebelere önce bilmeyi ve anlamayı öğrettikten sonra dini bilimleri okutmuşlardır. İlk merhalede dini ilimlerden sadece talebenin kendi ibadetlerini doğru yapabilecek ve ahlakını güzelleştirebilecek kadar dinî ilimler okutmuş, kâhir bir ağırlıkla araç ilimler eğitimi vermişlerdir.
Burada özellikle belirtmek gerekir ki nahiv, sarf ve belagat gibi gramatik ve retorik bilimleri talebelere günümüzdeki pratik konuşma yeteneği kazandırma düşüncesine benzer bir düşünceyle okutulmamış, aksine yorumlanacak olan metinlerin orjinallerinin Arapça olmasından dolayı okutmuşlardır. Bu yüzden de pratik konuşma için gerekli olan yüzeysel ve muhtasar bir gramer ve belagat yerine yorum melekesine hizmet edecek derinlikli ve tafsilatlı bir nahiv ve belagat ilimleri tahsil ettirilmiştir.
İşte kıymetini gün geçtikçe iyice hissettiren bu perspektif, Arap Dili ve Âlî (Alet/Araç) İlimler Akademisi’nin hem birincil amacını hem de müfredat belirleme mantığını oluşturmaktadır. Arap Dili ve Âlî (Alet) İlimler Akademisi, yaklaşık yarım asırdır İslamî ilimlerin modern akademik mantıkla eğitimini veren yegane müessese olan ve bu alanda engin bir tecrübeye sahip olan İlahiyat Fakültelerinin gerek yapısal farklıktan ve gerekse akademik takvimin imkan ve zaman vermemesinden dolayı hayatiyet kazandırmadığı bu ilmî miras ve eğitim perspektifinin ilk kısmını mümkün mertebe İlahiyat müfredatına uyarlayarak uygulamayı hedeflemektedir.
Arap Dili ve Âlî (Alet) İlimler Akademisi, müfredatını bu doğrultuda tayin ederek iki merhaleye ayırmıştır:
Muhtasar-müfid metinler merhalesi,
Klasik şerhler merhalesi. Bu metinler tamamen klasik eğitimde okutula gelen kitaplardan seçilmiştir.
Muhtasar müfîd metinler merhalesinde okutulacak kitaplar:

Sarf ilmi: Emsile, Binâ’, Maksud ve tercihen İzzî
Nahiv ilmi: Avâmil-i Birgivî, Metn-i Acrumiyye, Metn-i Katrü’n-Nedâ, Kavaid-i İrâp
Mantık ilmi: Ebherî İsagocî’si, Metn-i Süllem
Münâzarâ İlmi (Argümantasyon Bilimi): Taşköprüzâde Münazara Risâlesi
Belagât İlimleri: el-İstinâre fi’l-İstiare, Risale Semarkandiyye, Telhisü’l-Miftâh (Meânî kısmı)
Usul-i Fıkıh: el-Verakât
Usul-i Hadis: Manzûmetu’l-Beykuniyye

Klasik şerhler merhalesinde okutulacak kitaplar:

Sarf ilmi: Sa’dunî (Şerhu İzzî, Taftazânî)
Nahiv ilmi: Şerhu Katri’n-Nedâ
Mantık ilmi: Muğni’t-Tullâb şerh-u İsâgûcî
Münâzarâ İlmi (Argümantasyon Bilimi): Devâbitu’l-Ma’rife (Münazara Kısmı)
Belagât İlimleri: İ’sâm şerhu er-Risâle es-Semerkândiyye.
Usul-i Fıkıh: Kurretü’l-Ayn şerhu’l-Verakât
Usul-i Hadis: et-Takriratü’s-Seniyye şerhu Manzumetü’l-Beykûniyye